Logo TNBSP
zaprojektował i opracował graficznie mgr Bogusław Czyczkan
Wyjazd edukacyjny: GDAŃSK-PELPLIN


 

Pierwszy wyjazd edukacyjny do Pelplina i Gdańska zorganizowany został przez Barbarę Tomkiewicz - konsultanta CODN w Warszawie - wiosną 1992 r. Było to już  po pierwszym forum w Sulejówku, kiedy grupa założycielska opracowywała statut i inne dokumenty,  czas  przed oficjalnym zarejestrowaniem Towarzystwa Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich. W wyjeździe uczestniczyli założyciele TNBSP,  doradcy ds. bibliotek szkolnych z Polski, zainteresowani nauczyciele bibliotekarze. Głównym celem wyjazdu edukacyjnego było spotkanie z najdroższą książką na świecie – Biblią Gutenberga – jednym z 47 egzemplarzy zachowanym do dziś, przechowywanym w Pelplinie. W planie wyjazdu edukacyjnego było: zwiedzanie Muzeum Diecezjalnego Pelplinie, zabytków architektury w Pelplinie i Gdańsku, spotkanie z doradcami z Gdańska. Muzeum Diecezjalne w Pelplinie założone zostało w 1928 r. przez ks. biskupa Stanisława Wojciecha Okoniewskiego, od 1988 r. znajduje się we własnym gmachu. Zgromadzono tu zbiory reprezentatywne dla sztuki pomorskiej: dzieła malarskie, średniowieczne rzeźby, cenne przedmioty liturgiczne (relikwiarze, monstrancje, kielichy), które przechowuje się w skarbcu oraz stare księgi. Najstarszym eksponatem muzealnym jest krucyfiks starogardzki z ok. 1340 r. Wśród średniowiecznych Madonn  z Dzieciątkiem osobliwością wybitnie pomorską są tzw. Madonny Szafkowe z przełomu XIV i XV w. Ciekawym dziełem malarskim jest poliptyk toruński z końca XIV w., który przedstawia sceny z życia Jezusa i Marii i wydarzenia związane z historią zakonu franciszkańskiego. W muzeum są stare księgi pisane ręcznie na pergaminie i ozdobione barwnymi inicjałami. Na uwagę zasługuje komentarz Piotra Lombarda z XII w. do listów św. Pawła oraz Graduał cysterski  z XIV w.

Pelplin, Katedra

Wśród wspaniałych dzieł sztuki w centralnym miejscu sali na karminowym dywanie w szafie ze szkła kuloodpornego znajdują się dwa tomy najdroższej obecnie na świecie książki drukowanej – Biblii Gutenberga. Jest to jeden z 47 egzemplarzy zachowanych do dziś.  Johann Gutenberg wydał 180 Biblii w latach 1452-1455, w tym na pergaminie 35 (do dziś przetrwało 12). Spośród zachowanych egzemplarzy najwięcej mają Stany Zjednoczone – 14, następnie Niemcy – 11, Anglia – 8, Francja – 4, Watykan – 2 (jedna bez t. 2), Austria, Belgia, Dania, Polska, Portugalia i Szwecja – po 1 egzemplarzu[1].

Pelplińska Biblia Gutenberga drukowana jest na papierze czerpanym o żółtawo-szarym zabarwieniu i czterech różnych znakach wodnych. Zawiera łaciński tekst wszystkich ksiąg Pisma św. w tłumaczeniu św. Hieronima oraz jego komentarze i prologi. Ma 641 kart zadrukowanych obustronnie w dwóch kolumnach, brak tylko ostatniej karty w t. 2 (317) z tekstem Apokalipsy. Litery tekstu oraz elementy dekoracyjne wzorowane są na piśmie rękopisów z XV w. Druk zachował świeżość i czarny połysk. Biblię rozpoczyna najpiękniejszy inicjał w kolorze niebiesko-złotym o pięknym ornamencie, pozostałe są niebiesko-czerwone. Nasza Biblia należy do najcenniejszych ze względu na sposób wykonania rubryk, czyli wpisania kolorem czerwonym objaśnień na początku i końcu prologów i ksiąg. Wartość jej podnosi cenny szczegół – plama znajdująca się na marginesie 46 karty t. 1. Jest to ślad przewróconej czcionki, która wypadła zecerowi podczas składania tekstu. Pozwala to na rekonstrukcję czcionki, którą posługiwał się Gutenberg. Fakt ten ma duże znaczenie dla historii drukarstwa. Biblia posiada oryginalną oprawę z XV w., którą stanowią dwie dębowe deseczki wylepione od wewnątrz skórą świńską, a od zewnątrz obciągnięte czerwoną, dziś już pociemniałą, skóra cielęcą, zaopatrzone w mosiężne guzy i narożne okucia oraz zawiasy i klamry umocowane na skórzanych pasach. Biblia jest sygnowana imieniem i nazwiskiem introligatora słynnego mistrza Henricusa Costera z Lubeki. Wartość egzemplarza podnosi bogaty ornament zewnętrznych okładzin z wytłoczonymi motywami figuralnymi w układzie geometrycznym. Nie jest znany dokładny moment pojawienia się Biblii w Polsce. Przypuszcza się, że została podarowana klasztorowi franciszkanów - obserwantów w Lubawie, o czym świadczy XVI-wieczny zapis na pierwszej karcie t. 1. Najprawdopodobniej jest to zasługa biskupa chełmińskiego – Mikołaja Chrapowickiego, który przekazywał kościołom i klasztorom cenne dary. W 1821 r. władze pruskie przejęły klasztor, a najlepsze książki przekazały bibliotekom państwowym. Dzięki staraniom administratora diecezji chełmińskiej znalazły się w bibliotece Seminarium Duchownego w Pelplinie w 1833 r. Razem z innymi dziełami dotarła tam Biblia Gutenberga. Pozostała nierozpoznana do 1897 r., do momentu odkrycia jej przez dr Pawła Szwenke, dyr. biblioteki uniwersyteckiej w Królewcu. Odtąd księga przebywała w pancernym zamknięciu.
W 1929 r. księdze groziła sprzedaż za granicę, ale nie doszło do tego wyniku protestu prasy i towarzystw bibliofilskich. Wybuch II wojny światowej stworzył nowe zagrożenie. Biblię zamknięto w skórzanej walizie, wykonanej na zamówienie. Razem z nią schowano cenny Psałterz szkoły czeskiej z pocz. XVI w. i pracę ks. Antoniego Liedtkiego Biblia Gutenberga w Pelplinie. Walizkę przewieziono do Warszawy, potem do Francji, Anglii i Kanady. Zdeponowana w oddziale Banku of Montreal w Ottawie przeleżała do 1958 r. Powróciła do kraju w 1959 r. razem z arrasami. Przekazano ją prawowitemu właścicielowi – bibliotece Seminarium Duchownego w Pelplinie. Biblii poświęcono film wytwórni „Czołówka” pt: Polski egzemplarz Biblii Gutenberga. Reżyser Edmund Zbigniew Szaniawski pokazuje niezwykłe, pełne sensacyjnych wątków, losy książki.

Uczestnicy wyjazdu edukacyjne zwiedzili inne zabytki Pelplina: gotyckie opactwo Cystersów, katedrę z XIV w. (ze sklepieniami z XV – XVI w.) z bogatym wyposażeniem wnętrza,
m. in. obrazy H. Hana, A. Stecha i B. Strobla.

Następnie wyruszono do Gdańska, gdzie zwiedzano zabytki:  fragmenty murów gotyckich z basztami i bramami, Ratusz Główny, Dwór Artura,  Ratusz Staromiejski (XVI w.) i inne. Spacerowano po mieście i wzdłuż morza. W czasie spotkania z doradcami z Gdańska wymieniono się doświadczeniami.

Gdańsk, Główne Miasto

Gdańsk, Ratusz Głównego Miasta

Gdańsk, kamienice przy Długim Targu

   
Opracowały:   Maria Krajewska i Barbara Tomkiewicz

Powrót


[1] A. Liedtke, Saga Pelplińskiej Biblii Gutenberga, Pelplin 1988, s. 9-10